Er was ooit ook een podcast. Klik hier

Zal ik eerst eens vertellen wat deze film NIET is? Het is geen comedy, maar dat had u al gedacht. Mel Brooks durfde Hitler weliswaar jaren geleden al in de maling te nemen, maar voor Duitsers is zelfs het kleinste spoortje luchthartigheid nog minstens vijftig jaar streng verboden. (Zou een Duitse Jood een comedy over Hitler mogen maken? Hé, ik dwaal nu al af...)
Dit is ook geen verfilming van Mein Kampf, want zulk hysterisch gelul laat zich maar moeilijk verfilmen. En hoewel er tegen het eind hier en daar wat bloed vloeit, is dit ook niet echt een zwaar oorlogsdrama, zoals bijvoorbeeld Saving Private Ryan dat was. We zien maar weinig beelden uit de loopgraven en al helemaal niets van de beruchte concentratiekampen. Kortom, dat is het dus allemaal niet.

Der Untergang is simpelweg een zo nauwkeurig mogelijk verslag van Hitlers laatste dagen in een Berlijnse bunker, omringd door zijn staf. De Russische opmars is onafwendbaar en Berlijn ligt inmiddels onder artillerievuur. Niemand durft de Führer te vertellen hoe hopeloos de situatie is, maar dat maakt niet echt uit want hij gelooft het toch niet: de man is volslagen doorgedraaid en we zien hoe hij zelf ook langzaam de hoop opgeeft en plannen maakt om er tussenuit te knijpen.

Behalve Adolf volgen we ook een paar andere Duitsers, waaronder dokter Ernst-Günther Schenk, een internist die bij de Wehrmacht was ingedeeld. De man was weliswaar een Nazi-officier, maar ook een medicus in hart en nieren, iemand die enkel bezig was met levens redden. Zijn belevenissen spelen zich juist buiten de bunker af, als vrijwillig arts in een eerstehulppost die moet werken onder erbarmelijke omstandigheden.
Schenk is een van de weinigen die helder blijft denken en hij is dus ook totaal verbijsterd als hij hoort hoe anderen overwegen zich tot de dood te verzetten tegen de Russen, zelfs nadat is meegedeeld dat de Führer dood is en de Duitsers zich hebben overgegeven. Dit verhaal is in feite een bewerking van zijn ooggetuigenverslag, dat in boekvorm is verschenen. (Das Notlazarett unter der Reichskanzlei, ISBN 3-89391-601-6.)

Dat Hitler gestoord was weten we allemaal, maar je bereikt er niets mee door zo'n man alleen maar als een schuimbekkende gek af te beelden. Tenslotte kreeg hij wel een heel land achter zich, dus hij moet een bepaalde charme of uitstraling hebben gehad. Dat maakt een weloverwogen portret van Hitler interessant en geheel te rechtvaardigen, al zijn er groepen die (vaak zonder de film gezien te hebben) dan meteen gaan roepen dat Hitler te aardig wordt afgeschilderd. Dat vind ik onzin: zolang je probeert objectief te blijven, moet je je gang kunnen gaan.
De acteur Bruno Ganz (63) speelt Hitler toen deze zelf 56 was. Nu scheelt zeven jaar niet erg veel, maar Ganz maakt van Adolf een nogal beverig mannetje, dat gebogen loopt en een tick heeft. Een erg goede imitatie is het niet, maar ik ken de man dan ook voornamelijk van zijn hysterische toespraken en zo gedroeg hij zich natuurlijk niet de hele tijd. Als we de versie van Ganz voor waar aannemen (en waarom niet) was Adolf in andere opzichten een nette kerel. Zo gedraagt hij zich uiterst correct en een beetje vaderlijk tegenover zijn jonge secretaresse en neemt hij ook de moeite om een groepje kinderen van de Hitlerjugend een medaille te geven omdat ze een paar Russische tanks hebben uitgeschakeld. (Overigens geeft hij een paar minuten later alweer orders om de bevolking van Berlijn aan haar lot over te laten, omdat het toch maar een zootje hongerige sloebers is.)
Er zijn ook een paar bekende 'bijfiguren'. Zo is Joseph Goebels prominent aanwezig, net als Eva Braun, Albert Speer en Himmler. Deze karakters worden (uiteraard) niet geïntroduceerd. Je hoort dat allemaal te weten, al moet ik bekennen dat ik van karakters als 'SS-Gruppenführer Hermann Fegelein' niet direct paraat had of die man nu echt bestaan heeft. Wat dat betreft lijkt deze film een beetje op een onverwachte overhoring voor geschiedenis.

Toch mis ik een hoop, in deze film. Het blijft bijvoorbeeld allemaal te netjes. Ik zal niet zo ver gaan om te zeggen dat je uiteindelijk sympathie voor Adolf krijgt, maar je zou bijna vergeten dat dit dus de smeerlap was die een paar miljoen Joden naar de gaskamer stuurde. Het is dat hij er in twee losse zinnetjes zelf naar verwijst, maar verder komt dat totaal niet ter sprake. En het zal toch niet de bedoeling zijn dat we sympathie krijgen voor die gek, al zit hij dan opgesloten in die bunker. Het neigt daar wel een beetje naar, moet ik zeggen. Niet dat je deze film ook maar een seconde kunt beschuldigen van ongezonde sympathieën, maar mijn grens voor een objectieve blik is duidelijk een andere dan die van de makers. Het maakt de film tegelijk minder interessant dan hij had kunnen zijn, al zou ik hem nog steeds in de categorie 'verplichte nummers' willen indelen. Dat we een jonge versie van Hitlers secretaresse Traudl Junge te zien krijgen, lijkt me nou niet echt een aanbeveling. Je kunt namelijk niet echt zeggen dat de film vanuit haar gezichtspunt is opgenomen, al is het boeiend om voor en na de film wat fragmenten van de echte Traudl te zien en te horen. Daarin vertelt ze dat ze werkelijk geen flauw benul heeft waar ze aan mee heeft gedaan, wat dan wel weer een hoop duidelijk maakt over de karakters die we in de film zien. Het is overigens aan Traudls aantekeningen te danken dat zo'n gedetailleerd verslag van Hitlers laatste dagen mogelijk was: ze was vrijwel overal bij en was zelfs degene aan wie Hitler zijn politiek testament dicteerde. Traudl overleed in 2002, op 81-jarige leeftijd. Ze heeft zich haar leven lang geschaamd en zich afgevraagd hoe ze zo naiëf had kunnen zijn.

Der Untergang is een goede en belangrijke film geworden, maar als ik er nu één zou moeten kiezen om aan een schoolklas te vertonen, zijn er betere titels te bedenken. Ik denk dan bijvoorbeeld aan Amen, het verhaal van Kurt Gerstein. Dat was de Duitse officier die, tot zijn eigen afschuw, belast werd met de levering van het berucht Zyklon-B gas. Die film gaat veel verder, maar is daarom ook veel indrukwekkender als een document over en aanklacht tegen de oorlog.
Simpel gezegd komt het hier op neer: bij een film over Hitler zou ik liever willen zien hoe zo'n man het voor elkaar kreeg zoveel medestanders te vinden, dan hoe hij zijn secretaresse een brief dicteert. Voor mij is het eerder het verhaal van dokter Schenk en de andere 'gewone' Duitsers die deze film de moeite waard maakt.

Score: 7/10
Martijn Warnas