Zeg, kennen jullie Luther nog:
Luther de Kerkhervormer?
Hij kreeg ooit ruzie met de kerk,
vanwege theologisch werk,
die Duitse beeldenstormer.

Dit moet de eerste en enige filmbespreking zijn die deels te zingen is op de tune van Paulus de Boskabouter. Waarom ik nog niet internationaal ben doorgebroken is me toch een raadsel. Chronische bescheidenheid, vrees ik.

Martin Luther is ongetwijfeld een van de bekendste historische figuren. Hij bedacht ooit dat de Katholieke Kerk redelijk was afgedwaald van de bedoelingen van God en spijkerde een papier met 95 stellingen op de deur van de kerk van Wittenberg. Daarnaast vertaalde hij het Nieuwe Testament in het Duits, zodat het volk dat boek ook eens voor zichzelf kon lezen en niet afhankelijk was van de interpretatie van de kerk om te leren wat de Almachtige nu precies bedoelde.
Ik geef meteen toe dat ik liever Bruce Willis met een machinegeweer bezig zie dan Luther met een hamer, maar wie deze film alleen maar overslaat omdat-ie over religie gaat, doet zichzelf toch tekort.

Tijd voor een bekentenis: ondanks dat fonkelende HBO-diploma aan de muur zit er een lacune in mijn algemene ontwikkeling. Die betreft het onderwerp religie, met een kleine uitzondering van het geloof op Bajor, een planeet uit de science-fiction serie Deep Space Nine. Ik weet precies het verschil tussen een Vedek en een Kai, maar over een Kardinaal versus een Kanunnik kan ik helaas weinig melden. Van ouwel weet ik alleen maar dat het spul onderop kokosmakronen geplakt wordt. Nagenoeg al mijn kennis over religie heb ik opgedaan dankzij de detectiveserie Father Dowling, over een Amerikaanse priester en een non die samen moorden oplossen. Moge de profeten uit het wormgat mij daarvoor vergeven, maar het is niet anders: ik ben nu eenmaal een atheïst van de tiende generatie. En ik kan de bijbel er ook niet op naslaan, want die dingen vliegen steeds in de fik als iemand van onze familie ze aan wil raken. We hebben er de rechtsbijstandsverzekering al jaren geleden al op aan laten passen.
Hoe dan ook: ik heb ongetwijfeld een aanzienlijk deel van het verhaal gemist, of niet gepast weten te waarderen. Het eerste half uur vroeg ik me voornamelijk af wanneer Luther nu eindelijk de drukpers uit zou vinden, tot de man van de NRCV die naast mij zat me uitlegde dat ik in de war was met Gutenberg. Kijk, dat bedoel ik nou!

Een zwak punt van deze film zijn de enorme stappen die het verhaal maakt. Kennelijk is hij voornamelijk bedoeld voor mensen die precies weten wat er komt. Voorbeeldje hebben?
Het verhaal van Luther begint als hij in een vreselijke storm terecht komt, waarbij de bliksem letterlijk links en rechts van hem in de grond slaat. Jammerend van angst valt hij op zijn buik in de modder (altijd slim als het boven je hoofd onweert) en belooft hij God dat hij zijn verdere leven aan Hem zal wijden als hij dit maar mag overleven.
Het voorlezen van de vorige twee zinnen duurt 15 seconden. De scène waarin dit speelt kun je daarin twee keer kwijt. En dat is dan de opening van het verhaal! Dat Luther oorspronkelijk rechten studeerde en dat zijn vader niet erg blij is met deze plotselinge vroomheid wordt letterlijk weggemoffeld in bijzinnetjes. En zo heb ik nog wel wat voorbeelden: Luther komt een non tegen die uit het klooster is vertrokken om volgens zijn nieuwe inzichten haar geloof te gaan belijden. Twee scènes later zijn ze al getrouwd! Ook zijn carrière van monnik naar priester en zijn promotie tot hoogleraar Theologie verloopt zo snel dat je elke keer verbaasd bent over de omgeving waar hij nu weer rondloopt. Ik zou bijna zeggen: het is preken voor de bekeerden. Ik kon alleen maar meekomen omdat ik aantekeningen zat te maken.

Afgezien daarvan is Luther (Joseph Fiennes) wel mooi het verhaal van iemand die opkomt voor zijn principes en die voor zichzelf durft te denken. Als atheïst verbaast het mij dan wel dat iemand die zo slim is uiteindelijk toch nog in een Opperwezen gelooft, maar als dat er van kinds af aan in is gestopt schijn je dat maar lastig af te kunnen schudden. Het begint als Luther tijdens zijn eerste jaren in het klooster naar Rome wordt gestuurd om een brief te bezorgen. Daar ziet hij hoe de kerk op allerlei manieren geld verdient aan eh… goedgelovigen zullen we maar zeggen. Met name met het systeem van de aflaten heeft hij grote moeite: even kijken naar de schedel van Johannes de Doper scheelt je 500 jaar in het vagevuur, mits je toegang hebt betaald? Op je knieën (en tegen betaling) een trap beklimmen om een familielid uit de hel te bevrijden? Welke God bedenkt dat? En zo vallen Luther, om eens een stoffige uitdrukking uit de kast te halen, de schellen van de ogen. Vanaf dat moment gaat hij eens nadenken over zijn geloof, maar hoe langer hij denkt hoe meer fouten hij ontdekt in de doctrines van Rome.
Aanvankelijk staat dat zijn religieuze carrière niet in de weg, omdat hij lange tijd beschermd wordt door ene Prins Frederik (een prachtige gelegenheid voor Sir Peter Ustinov om weer eens voor de camera te bibberen zoals alleen hij dat kan). Als hij echter eenmaal die 95 standpunten openbaar maakt (en dankzij de recente uitvinding de boekdrukkunst worden die razendsnel bekend bij het volk), gaat de kerk hem als een steeds grotere lastpost zien.

Sommige critici vinden de vertolking van Fiennes, die Luther neerzet als een nogal somber en geobsedeerd type, ongeloofwaardig. In werkelijkheid, zo stellen zij, kan die man heus niet zo'n bangebroek geweest zijn als Fiennes hem portretteert. Nu is dat per definitie nakaarten, maar ik had er geen problemen mee: geloof schenkt toch kracht? Luther weet donders goed wat hem boven het hoofd hangt als hij de kerk tegen zich in het harnas jaagt, maar hij is gewoon nog banger voor de mening van God zelf. Als zelfs ik dat nou snap…

Score: 7/10
Martijn Warnas

PS: Dat van Gutenberg was trouwens een geintje. Ik zet het er maar bij, omdat iedereen waarbij ik die grap maakte me aankeek of ik volslagen debiel was.